Саха чулуу киһитэ Михаил Николаев туһунан Өлбөөдүйбэт өйдөбүл

Балыыһаттан эмтэнэн тахсыбытым иккис хонугар, 2023 сыл атырдьах ыйын 5-с күнүгэр сарсыарда эрдэ Постпредствоттан Наталия Николаевна Колодезникова телефоннаата: «Кытаанахтык тутун, улахан хомолтолоох түгэни тириэрдэбин – биһигиттэн ытыктабыллаах Михаил Ефимовичпыт букатыннаахтык барда…». Мин олус ыарыылаахтык ылынным, киһи сатаан итэҕэйбэт, хомолтолоох түгэнэ буолла. Кэргэмминээн Татьяна Ивановналыын уйадыйдыбыт, итинник түбэлтэҕэ туттуллар сиэри-туому тутустубут.

Ити курдук, олохпутугар сирдиир, сулус буолан сандаарбыт, сүрэхпитигэр дириҥ ытыктабыл буолан иҥпит чулуу киһибит Орто дойду олоҕуттан барыыта Саха сирин олохтоохторун, эдэриттэн, кырдьаҕаһыгар диэри долгуппута, уйадыппыта.

Республика салалтата Михаил Ефимович Николаевы тиһэх суолугар атаарыыга государственнай суолтаны биэрбитэ уонна Ил Дархан А.С. Николаев баһылаан-көҕүлээн тэрээһиннээхтик ааспыта. Онтон ыла биир сыл ааста.

Биһиги бу күннэргэ Саха сирин устуоруйатыгар чаҕылхай кэрдиис кэми олохтообут, сайдыы саҥа аныгылыы суолугар таһаарбыт, духовнай лидербыт, чулуу государственнай деятель Михаил Ефимович туһунан өйдөөн-санаан ааһыаҕыҥ.

Саха норуотун чулуу киһитэ Михаил Ефимович Николаев сыралаах үлэтин чугастык билэ-көрө сылдьыбыт уонна кини соратниктарын, биир ньыгыл хамаандатын иһигэр үлэлэһэ-көмөлөһө сылдьыбыт киһи быһыытынан чахчы буолбут түбэлтэлэри, туолбут түмүктэри ахтыаҕым. Михаил Ефимович кылгас ыстатыйаҕа кыайан этиллибэт, бэйэтин төрөөбүт норуотун, Саха сирин бары олохтоохторун туһугар оҥорбут сүдү өҥөтүн историк учуонайдар киэҥник арыйыахтара диэн эрэллээхпин.

Тоҕо эрэ билиҥҥитэ научнай тэрилтэлэр буолбакка, биирдиилээн журналистар, политологтар эрэ ахтыылара норуот истиитигэр тахсаллар.

Норуот сайдыытыгар духовнай лидердар оруоллара олус улахан. Санаан көрүҥ эрэ, түҥ былыргыны: хас биирдии омук кэрдиис-кэрдиис кэмнэргэ үйэлэргэ сүгүрүйэр, инники сайдыыларыгар ыйынньык оҥостор дьонноох. Ол буолар норуот бэйэтигэр эрэлин сүтэрбэт, санаатын түһэрбэт, инники сайдыыга ыҥырар айыылартан айдарыылаах күүһэ. Оннук геройдар тустаах норуот ис дууһатыттан сөбүлээбит, сүрэхтэрин сылааһынан ылыммыт буоллахтарына үөскүүллэр. Остуоруйа уустук, быһаарыылаах кэмнэригэр норуоттарын туһугар саҥаҕа-сырдыкка тардыһыыларыгар ааннарын арыйбыт, олохторун бүүс бүтүннүүтүн норуотун кэскилэ чэчириирин туһугар анаабыт уратылаах дьоно норуот үйэлэргэ илдьэ сылдьар духовнай лидерынан буолаллар. Сахаларга, Саха сирин бары олохтоохторугар, билиҥҥи үйэҕэ оннук лидерынан Михаил Ефимович Николаев буолар.

Аан дойду алдьатыылаах сэриитин кэнниттэн Германия государствота силигилии сайдыбыт кэмигэр, 1968 сыллаахха ФРГ тэриллибитэ 20 сылын кэнниттэн биллиилээх Эдхард Людвиг, кини аатыгар сүгүрүйүү үрдээбит кэмигэр, этэн турардаах: «Германия саҥа государственноһын төрүттээбит, экономика саҥалыы сайдыытын акылаатын уурбут, дойдуну аан дойду үрдүнэн бэлитиическэй сойуолааһынтан таһаарбыт бастакы канцлербыт Конрад Аденауэр баар. Кини — реформатор. Реформаны сыччах чулуу киһи, эбэтэр бары өттүнэн чаҕылхай кыахтаах киһи ситиһиилээхтик олоххо киллэриэн сөп. Онтон биһи кини дьыалатын салҕаабыппыт». Бу этии араас государственнай деятеллэр үлэлэрин сыаналааһыҥҥа, салайар көлүөнэлэр быстыспат сибээстэрин көрдөрүүгэ, үтүө холобур быһыытынан араас дойдуларга тутталлар.

Онтон Михаил Ефимович саха чулуу дьонун үтүө ааттарын тилиннэриигэ уонна үйэтитиигэ элбэх быһаччы үлэни ыыппыта. 1994 сыллаахха «О восстановлении справедливости в отношении репрессированных в 20-30 годы представителей Якутского народа» диэн саха бастыҥ интеллигенциятын олоҕо суох сэмэлиир туһунан РФ Президенын анал ыйааҕа тахсарын дьаныардаахтык туруорсан ситиспитэ. Онтон Саха сирин остуоруйатыгар бастакынан государственноһы ситиспит уонна олохтообут норуот хаһаайыстыбатын салайыыны саҥа суолга таһаарбыт, норуоту маассабайдык дьадайыыттан өрөһүйбүт Максим Кирович Аммосов уонна кини соратниктара П.А. Ойуунускай, И.А. Барахов ааттарын үйэтитиигэ саамай сөптөөх дьаһаллары ылбыта.

Ити түгэн М.Е. Николаев дойдуну салайыыга сөптөөх политиканы ыыппыт көлүөнэлэр ытыктабыллаахтык сыһыаннаһар традицияларын үөскэппитин туоһулуур.

Итинэн туһанан, Михаил Ефимович норуотун, республикатын иннигэр оҥорбут үтүөтүн ырытан, сыаналаан баран, М.К. Аммосов кэнниттэн кинини — Республика бастакы президенын М.Е. Николаевы саҥа Саха сирин олохтооччу, иккис реформатор быһыытынан сыаналаныахтаах.

1980-с сылларга Советскай Союзка улугуруу барбыта чуолкай, ону ким да мэлдьэһэр кыаҕа суох. Советскай дьон өйө-санаата уһуктан, дойдуну сайдыы саҥа суолугар тахсары модьуйбута. Былаас муҥутуур кииннэниитин, биир идеология дьон олоҕун бүтүннүүтүн дьаһайарын, үүйэ-хаайа тутарын, көҥүл санаа күөмчүлэнэрин норуот сөбүлээбэтэҕэ. Балаһыанньаттан тахсар суолу М.С. Горбачев көрдөөбүтэ. «Уларыта тутуу» политикатын саҕалаабыта, «бэчээт уонна киһи көҥүлэ» диэн биллэриллибитэ. Компартия иһигэр «Уларыта тутуу» политикатын тула мөккүһүү саҕаламмыта. ССКП салалтатын дьаһаллара салгыҥҥа ыйанан хаалбыттара, олоххо киирбэтэхтэрэ. Экономика соҕотохто таҥнары түспүтэ. Дойдуга ас-таҥас тиийбэт кыһалҕата үөскээбитэ. Онтон көҥүл рынокка киирии туох даҕаны бэлэмэ суох, норуокка өйдөтөр үлэни ыыппакка эрэ саҕаламмыта. Дьэ ити түмүгэр, 1980-с сыллар бүтүүлэригэр, 1990 сыл саҥаларыгар Советскай Союз үрдүнэн дириҥ политическай уонна экономическай кризис саҕаламмыта. ССРС уонна РСФСР хааһыналара кураанахсыйбыта. Республика бюджетыгар Москваттан кэлэр дотация, субсидия тохтотуллубута. Советскай Союз бары регионнара, ол иһигэр биһиги республикабыт дьылҕалара бэйэлэрэ хайдах дьаһаналларыттан тутулуктаах буолбута. Саха сиригэр нэһилиэнньэ олоҕун материальнай илгэтин таһыма 1990 сыл түмүгүнэн үс төгүл аччаабыта. Республика экономикатын өрүһүйүүгэ, дьон олоҕун быстыыттан-ойдууттан харыстааһыҥҥа уталыттыллыбат уонна быһаарыылаах дьаһаллары ылыы наадата тирээн кэлбитэ.

Оннук кытаанах, норуот төлкөтүн быһаарар эппиэттээх кэмҥэ, оччолорго 12-с ыҥырыылах Үрдүкү Сэбиэт, кэлин Саха Республикатын бастакы президенэ М.Е. Николаев ити аарыма быһаарыыны «бэйэтин санныгар сүкпүтэ». Кини күүстээх санаатынан, модун дьулуурунан, мындыр толкуйунан судаарыстыбаннас саҥа тутула, экономика, политика атын акылаата ууруллан, сайдыы саҥа хайысхатын тутуһар үлэ саҕаламмыта.

Ону саҕалыырын туһунан РСФСР Үрдүкү Сэбиэтин съеһин трибунатыттан доргуччу эппитэ. Кини этиитэ Россияҕа дьиҥнээх федерализм олохтонуутугар, бэйэни салайаныыга, регионнар статустара үрдүүрүгэр быһаччы дьайбыта.

1990 сыл балаҕан ыйын 27 күнүгэр 17 ыҥырыылаах Үрдүкү Сэбиэт Государственнай суверенитет туһунан ылыммыта. Дьиҥинэн ити кэмтэн ыла общество олоҕун оҥкула төрдүттэн уларытар суолга турбута.

Онтон саҕалаан биһиэхэ государственность саҥа аныгылыы көрүҥэ сайдыбыта. Дьоҥҥо көҥүл санаа аһыллыбыта. Бэчээккэ, сурукка-бичиккэ цензура уһуллубута. Экономикаҕа ким төһө дьоҕурдааҕынан, санаата күүстээҕинэн, сөбүлээбит бас билиитин форматынан туһанар кыаҕа бэриллибитэ.

Саха норуотун уонна кыра ахсаааннаах хоту норуоттар санаалара күүһүрбүтэ, өйдөрө-санаалара уһуктубута, инники сайдыыга тардыһыылара күүһүрбүтэ. Мин ити кэми 90-с сыллары Саха сирин остуоруйатыгар бигэтик киирэр саҥа Саха сирин тутуу кэминэн ааҕабын. Үйэлэргэ дэҥҥэ кэлэн ааһар, олус уустук кэмҥэ инникитин булунарыгар саамай эппиэтинэстээх кэмҥэ суолу-ииһи таба тайаммыт норуот киэҥ билиниитин ылбыт Саха АССР 12 ыҥырыылаах Үрдүкү Советын председателя Михаил Ефимович Николаев уонна депутаттара буолаллар.

Декларация ылыллаатын кытары Саҥа Конституцияны бэлэмнээһин саҕаламмыта. Конституцияны бэлэмниир хамыыһыйаны М.Е. Николаев салайбыта. Комиссия састааба 59 киһиттэн турара. Онно билиилээх юристар Федоров М.М., Петраков А.Д., Миронов Д.Н., Данилов В.П., Яковлев М.М., Ким А.Н., көхтөөх общественниктар Винокурова У.А., Жирков Е.П., Михайлов В.Д., Лугинов Н.А., Оконешникова А.П., Охлопков Н.Н., Петров Д.Д. уо.д.а. бааллара. Үрдүкү Совет аппаратыттан уонна депутаттартан бу үлэни сүрүннүүр рабочай хамыыһыйа үлэлээбитэ. Ону Власов В.М. салайбыта, рабочай комиссия састаабыгар Ларионов Е.М., Анастасов А.С., Иванов В.Т., Мучин М.В., Мигалкин А.В., Охлопков Ф.Г., Долгашова В.А., Алексеев В.Г., Колмогоров В.В. бааллара. Конституция барылын оҥорууга Прокопьев В.Н. салайааччылаах юстиция министерствота үлэлээбитэ. Үрдүкү Совет уонна Президент аппаратын үлэһиттэрэ Борисов Н.Ф., Илларионов А.П., Антонов А.С, Федоров П.И. Конституция барылын оҥорууга кыттыбыт оруоллаахтар. Онон Конституция барылын бэлэмнээһин тастан көмөтө суох олохтоох бастыҥ юристар, общественниктар сыралаах үлэлэрин түмүгэр оҥоһуллан тахсыбыта.

Конституция барылын нэһилиэнньэҕэ өйдөтүү үлэтэ киэҥник ыытыллыбыта. Олохтоох салалтаны кытары тэҥҥэ уобаластааҕы профсоюзнай тэрилтэ үлэлэспитэ. Дьокуускайга университет иһинэн общественнай хамсааһын күүскэ өйөөбүтэ. Конституция барылын Үрдүкү Совет комиссиятын дьүүлүгэр М.Е.Николаев киллэрбитэ. Муус устар 4 күнүгэр 1992 сыллаахха саҥа Конституция бигэргэммитэ уонна Саха сирэ демократическай, правовой государственностаах, гражданскай обществолаах, парламентаризм принциптэрэ толору туттуллар Саха (Якутия) Республикатын аатын ылбыта. Хас сыл аайы муус устар 27 күнүгэр Республика күнүнэн биллэриллибитэ уонна Үрдүкү Совет сессиятын ити уурааҕа Президент М.Е.Николаев ыйааҕынан бигэргэтиллибитэ.

М.Е.Николаев саҥа Саха сирин тутууга бэйэтин тула республика дьылҕатын иһин дууһаларынан бэриниилээх, дойдуларын кэскилэ тупсарын туһугар үлэлииргэ дьулуһар биир санаалаахтарын түмпүтэ. Онно кини урукку партийнай үлэһиттэри атааннаабатаҕа. ССПП Обкома, райкомнар ГКЧП кэнниттэн Россия президенин ыйааҕынан үлэлэрин тохтоппуттара. Ким дьоҕурдааҕы, үлэлиэн баҕалаах кадрдары сөптөөх үлэҕэ аттаран туруорбута. Үгүстэрэ М.Е.Николаев чугас көмөлөһөөччүлэрэ, биир санаалаахтара буолан, саҥа олоҕу тутуу көхтөөх кыттааччылара буолбуттара. Урукку партийнай аппарат үлэһиттэрэ, республика дьиҥнээх патриоттара Власов В.М., Штыров В.А., Мучин М.В., Слепцов Б.Д., Матвеев А.С., Протодьяконов С.А., Соломов Н.И., Ларионов Е.М., Пахомов И О., Борисов С.С., Кириллин В.В., Охлопков Ф.Г., Красноштанов В.Ф., Томтосов А.А. бастакы президент бөдөҥ реформаторскай үлэлэрин олоххо киллэриигэ көхтөөхтүк үлэлээбиттэрэ. Кини хамаандатыгар урукку биллиилээх хаһаайыстыбаннай, научнай үлэһиттэр киирсэн, республика бөҕө туруктаах ырыынак төрүттэригэр салаллар экономикатын сайыннарсыбыттара: Павлов В.Г., Кычкин Е.Д., Десяткин Т.Г., Рудаков В.В., Солдатов А.А., Баулин А.В., Эстерлейн Э.Я., Борисов Е.А., Попов А.Д., Бурнашев Р.А., Николаев Н.В., Данилов А.П., Сухомясов И.Г., Корякин К.К., Ларионов В.П., Егоров Е.Г., Илларионов А.П., Алексеев В.Г., Иванов В.Н., Сивцев И.С., Миронов Д.Н., Кайлышев Ю.В., Каратаев Н.Н., Петров А.А., Мигалкин А.В., Федоров М.М., Федоров В.С., Яковлев М.М., Николаев И.И., Борисов Н.Ф. уо.д.а. Норуот культуратын, өйүн-санаатын сайыннарыыга Борисов А.С., Данилов С.П., Башарин Г.П., Мординов А.Е., Сивцев Д.К.- Суорун Омоллоон, Егоров В.Н.-Тумарча, Михайлова Е.И. саҥалыы хайысхалаах үлэлээбиттэрэ.

Ыарахан кризис бүрүүкээбит кэмигэр нэһилиэнньэ социальнай өттүнэн көмүскэллээх буолуутугар бастакы Президент М.Е.Николаев туруорбут суругун олоххо киллэриигэ Акимов А.К., Готовцев Ю.А., Винокуров Н.М., Жиркова Д.Н., Григорьева Л.Н. таһаарыылаахтык үлэлээбиттэрэ. Норуот хаһаайыстыбатын салааларын тэтимирдиигэ, саҥа таһымҥа таһаарыыга Яковлев П.Н., Егоров Б.А., Егоров И.Я., Поисеева А.И., Евсеев М.Н., Буслаев Ю.Н. ситиһиилээхтик үлэлээбиттэрэ.

Республика аатын-суолун Аан дойду таһымыгар таһаарыыга Артамонов В.П., Мигалкин А.В., Рожин И.В., Божедонова А.Н., Сидорова Е.А.,Сидорова В.И., Томский И.В. айымньылаахтык үлэлээбиттэрэ.

Республика бөҕө акылаатын түһэрсиигэ саҥа талааннаах ыччат: Назаров С.Н., Тимофеев Н.С., Ким А.Н., Васильев К.И., Ильковскай К.К., Членов В.М., Данчикова Р.М., Михальчук И.Ф., Жирков Е.П., Данилов В.П., Винокурова У.А.

Кытаанах экономическай кризис ааҥнаабыт бириэмэтигэр республика бюджетын бөҕөргөтөргө уонна экономикаҕа кыаҕын улаатыннарарга бары күүһүн уурбута.

Өскөтүн 1990 сыллаахха республика бюджета 600 мөлүйүөн солкуобай буоллаҕына, 1991 сыллаахха айылҕа ресурсаларын туһаныы иһин Россия бюджетыттан 2,8 млрд солкуобайы ыларбытын ситиспитэ. Ити М.Е.Николаев государственнай суверенитет туһунан Декларацияны ылыныы кэнниттэн маҥнайгы дьоһуннаах ситиһиитэ этэ. 1991 сыл кулун тутар 2 күнүгэр «Саха сиригэр бас билии туһунан» сокуон ылыллыбыта. Ол сокуоҥҥа сир, сир баайа уонна норуот хаһаайыстыбатын бары салаатыгар баай-дуол барыта республика бас билиитэ буоларын быһаарбыта. Былаас структуратын төрдүттэн уларытыы Саха Республикатыгар Президент дуоһунаһын олохтооһунтан саҕаламмыта. Норуот бүттүүнэ талбыт республика бастакы Президенэ Николаев М.Е. буолбута.

«Сыччах экономическай өттүнэн бэйэлэрин дьаһанар, күүстээх регионнар модун күүстээх Улуу Россияны сайыннарар кыахтаахтар, онтон бэйэлэрин кыайан көрүммэт, илиилэрин уунан үп-харчы көрдөһө олорор регионнар кэҕиннэрэллэр», — диэн М.Е.Николаев этэрэ.

Сиргэ, сир баайыгар уонна республика сиригэр баар сүрүн фондалар республика бас билиитэ буолалларын Россияҕа бастакынан олохтообута. Ыараабыт экономическай балаһыанньаттан быыһаныыга бэйэни бэйэ үбүлээһинин ситиһэргэ сокуоннар ылыллыбыттара уонна сорунуулаахтык олоххо киллэрбитттэрэ. М.Е.Николаев Россия Киин былааһын кытары сатабыллаахтык үлэлээн уонна Россия республикаларын салайааччыларын түмэн, 1992 сыллаахха муус устар 31 күнүгэр Федеративнай Дуогабар илии баттаныытыгар бэйэтин тус кылаатын киллэрбитэ.

Республика бэйэтин бэйэтэ үбүлэниитигэр киирии уустук уонна дьаныардаах үлэ түмүгэ. Аан бастаан социальнай-экономическай сайдыы боппуруостарыгар Саха-Якутскай ССР-га бэйэлэрин бэйэлэрэ көрүнэр полномочияларын кэҥэтии туһунан РСФСР Миниистирдэрин Советын уурааҕа тахсыбыта. Онтон сотору буолаат, Россия Президенин Б.Н.Ельцин «Саха ССР айылҕа ресурсаларын бастайааннай туһаныытын боломуочуйатын туһунан» Укаһа тахсыбыта. Онтон ыла республика аан бастаан алмаас уонна көмүс промышленностарыгар бэйэтин баайыттан туһанар буолбута.

Итинтэн салгыы М.Е.Николаев алмаас хостуур тэрилтэтин акционернай хампаанньаҕа уларытан тэрийэргэ Б.Н.Ельцины сөбүлэһиннэрбитэ. Ол кэннэ элбэх өрүттээх үлэ түмүгэр 1992 сыллаахха от ыйыгар «АЛРОСА» тэриллибитэ. Ити биһиги республикабыт социально-экономическай сайдыытын хааччыйбыт сүдү суолталаах түгэн этэ.

Реформа ыарахан дьылларыгар Михаил Ефимович тыа хаһаайыстыбатын уларыта тутууну кытаанах хонтуруолга тутара.

«Киһи-аймах тыа сириттэн аһаан-сиэн олорор. Тыа хаһаайыстыбата сайда илигинэ Россия кыайан Улуу государство буолбат» диэн өйдөбүллээҕэ.

Олохтоох төрүт омуктар үксүлэрэ тыа сиригэр олороллор. Тыа сирин сайыннарыы билигин даҕаны, кэнэҕэски да дьылларга сүрүн государственнай политика буолуохтаах диэн өйдөбүлүнэн салайтарара. Тыа сирин сайдыытын Концепциятын оҥотторбута. Төһө даҕаны кырыымчык бюджет буоллар 90-с сылларга тыа сирин сайыннарыыга анаан республика бюджетын 10% тиийбитэ даҕаны туоһулуур. Сатабыллаах, дьулурдаах үлэ түмүгэр Саха сиригэр тыа хаһаайыстыбатын салаата Россия атын регионнарынааҕар кризистэн урут тахсыбыта, сайдыы суолугар үктэммитэ.

Норуот хаһаайыстыбатын бары салаатыгар: доруобуйа харыстабылыгар, норуот үөрэҕириитигэр, тутуу үлэтигэр сайдыы тирэҕэ 90-с сылларга саҕаламмыта. Ону ханнык даҕаны оппозиционер мэлдьэһэр кыаҕа суох. Дьоһуннаах үлэ түмүгэ ыраахтан көстөр дииллэринии, ити барыта бүгүҥҥү олохпутуттан чуолкайдык көстөр.

Республика полномочиятын үрдэтэн сир баайын туһаныыга быраабы кэҥэтэн экономиканы сайыннарыыга бэйэни бэйэ үбүлүүр усулуобуйатын тэрийбитэ. М.Е. Николаев инициативатынан сир баайын хостооһунугар быраабы ылар конкурстарга республика эмиэ кыттара уонна сир баайын хостуур тэрилтэлэр барыстарын түҥэтиигэ республика өлүүтэ үрдүк буолуохтааҕын дакаастаһар үлэ 1991 сылтан саҕаламмыта. Ити сыл Саха сирин Үрдүкү Советын сессиятыгар «Сиртэн хостонор баай уонна республика оруолун туһунан» сокуоҥҥа этиллибитэ. Ол эрээри ону эрэллээхтик туһанарга федеральнай сокуонунан бигэргэтэр наада этэ. Онон М.Е. Николаев сүбэтинэн РСФСР Үрдүкү Советыгар, онтон саҥа талыллыбыт Госдума көрүүтүгэр республикаттан сокуон ылынарга этиилэр киирбиттэрэ. Ону көмүскээһиҥҥэ ол саҕанааҕы депутаттар Корнилова З.А., Кривошапкин А.В., Бубякин Д.С., Жирков Е.П күүскэ үлэлээбиттэрэ. Ол түмүгэр олунньу 21 күнүгэр 1992 сыллаахха РСФСР Үрдүкү Совета сиртэн хостонор баай туһунан сокуон ылыммыта.

Онтон 1995 сыллаахха кулун тутар 3 күнүгэр ити сокуон саҥардыллан ылыллыбыта. Онтон ыла Саха сирэ сиртэн хостонор баайы туһаныы суотугар бюджетыгар элбэх дохуот киирэн, балаһыанньа тупсубута.

Дьэ ити курдук, М.Е. Николаев норуотун туһугар сайдыыны түстээбит, онно бигэ акылаатын уурбут умнуллубат өҥөлөөх.

Онон түмүктээн эттэххэ, Михаил Ефимович Николаев төрөөбүт дойдутун бэйэтин норуотун өтөрүнэн буолбатах дириҥ экономическай уонна политическай кризистэн таһаарбыта. Сахатын сирин сайдыытын бөҕө акылаатын уурбута. Саха сирин Россияҕа, Уһук Илин саамай сайдыылаах регион буоларын хааччыйбыта. Республикатын экономикаҕа, культураҕа, спортка, төрүт үгэстэри сайыннарыыга Аан дойду билиитигэр таһаарбыта. Демократия, көҥүл бэриллэн, өй-санаа түмүллэн Саха сирин норуоттарын сомоҕолоһууларын тэрийбитэ.

Уһулуччу муударай, киһиттэн эрэ ураты салайар, тэрийэр дьоҕурдаах, төрөөбүт норуотун куннээҕи олоҕун, кэлэр кэскилин туһугар туох баар сыратын уурбут, дууһатын биэрбит, Саха норуотун чулуу киһитэ Михаил Ефимович айбыт-туппут үлэтин туһунан историк учуонайдар бэйэтэ тэрийбит наукатын Академията дьаныһан үөрэтэн өлбөт-сүппэт историческай докумуон оҥоруохтара, оскуолаҕа үөрэтиллэр учебниктарга киллэриэхтэрэ диэн эрэлбит улахан.

Өсса ааспыт сыл атырдьах ыйын 12 күнүгэр Ил Дархан А.С. Николаев Укаһынан М.Е. Николаев аатын үйэтитэргэ анал хамыыһыйа тэриллибитэ. Ол эрээри, үлэ бытааннык сыҕарыйаттан биһиги, ветераннар, хомойобут.

Уонна үйэтитии үлэтин дьоҥҥо-сэргэҕэ биллэр, өйдөбүнньүк буолар гына ситэри, дьоһуннаахтык оҥорорго этии киллэрэбит. Республика улуустарыгар, оройуоннарыгар эмиэ кини аатын үйэтитиигэ дьаһаллар наадалар.

Саҥа государственноһы, аныгылыы экономиканы тутууга Саха Республикатын бастакы президенэ М.Е. Николаев ыыппыт реформаторскай үлэтин ис сүрэхтэриттэн өйөөбүт, кыттыспыт, көмө буолбут кырдьаҕас ветераннар билиҥҥи кэмҥэ аныгы эдэр салайааччылар ситиһиилэриттэн долгуйа үөрэбит, туруоруммут соруктарын сиппэтэх-хоппотох түгэннэрин иһиттэхпитинэ сонньуйабыт. Сүбэннэн-аманнан, үтүө санааны тириэрдэр баҕа санаа үөскээн кэлэр. Ол эмиэ «дойдуҥ туһугар кырдьан даҕаны баран үтүө санааҕын ыһыктыма» диэн М.Е. Николаев кэс тыла буолар.

Чулуу киһибит туһунан өйдөбүлү чугастык тутуоҕуҥ, кини биһигини сайдыыга кынаттыыр үтүө холобурун киэҥник тэнитиэҕиҥ, ыччакка тулуурдаах, дьоҕурдаах, киэҥ санаалаах буоларга ыҥырбыт кэс тылларын олоххо киллэрэргэ сорук оҥостуоҕуҥ!

К.Е. Иванов, СӨ бочуоттаах олохтооҕо

Источник: УлусМедия сайта

Посты о М.Е.Николаеве в моем блоге:

VI Ленские встречи: «Геополитика востока. XXI век». 25 марта 2021 года

Соболезнования Первого Президента Республики Саха (Якутия)

Международная Циркумполярная экспедиция в мае 1994 года!

Роль Первого Президента РС (Я) М.Е.Николаева в развитии внешних связей Республики Саха (Якутия)

Михаил Николаев: Я благодарен своему народу.

Поздравление М.Е.Николаева с наступающим Новым 2021 Годом и Рождеством Христовым!

Выступление М.Е.Николаева на Круглом Столе Ил Тумэн РС (Я) по вопросам местного самоуправления

В день 99-летия Республики! Интервью Первого Президента Михаила Николаева!

Интервью Первого Президента Михаила Николаева в программе «Якутия.Live» НВК «Саха»!