Номоххо киирбит Илья Шадрин туһунан кинигэ сүрэхтэннэ

Газета «Хаҥалас» («Хангалас») хаһыакка 2026 с. кулун тутар 07 күнүгэр тахсыбыт Людмила Аммосова ыстатыйата уонна Хаҥалас улууһун баһылыгын Сергей Гребнев сүрэхтэниигэ тылын этиитэ.

Кыраайы үөрэтээччи Галина Шадрина “Во имя будущности края. Илья Шадрин” кинигэ сүрэхтэниитэ Покровскайга үһүс оскуола киэҥ-куоҥ саалатыгар толору киһилээх буолан ааста. Киһи үөрүөҕэ — төрөөбүт улуустарын историятын кэрэхсиир обургу оҕолор кытары кэлэн икки аҥаар үйэ иннинэ бу Тойон ууһа хаҥаластар киэҥ билиилээх-көрүүлээх бэрэстэбиитэллэрэ Арассыыйа үс ыраахтааҕыларыгар араас кэмҥэ тиийэ сылдьан норуотун кэскилин хорсуннук турууласпытын истэн бардылар.

Кинигэ педагогическай үлэ бэтэрээнэ Галина Шадрина дойду судаарыстыбаннай архыыптарыгар отучча сыллаах сыралаах үлэтин дьоһун түмүгэ буолар. Ол эрээри билигин да тойон киһибит олоҕо, үлэтэ чинчийээччилэри күүтэр.

Көрсүһүү Галина Шадрина балта Юлия Дьячкова туруоруутунан Ульяна Ноева, Влад Свинобоев бэлэмнээбит ытык киһибит Агдаакы кинээһин туһунан кэпсиир тэттик киинэни билиһиннэрииттэн саҕаланна. Тэрээһини улуустааҕы бибилэтиэкэ үлэһитэ Александра Новоприезжая иилээн-саҕалаан ыытта. Кэпсэтии тахсыан иннинэ кинигэ ааптара презентацияны туһанан бу икки аҥар үйэ анараа өттүгэр олорон, Сахабыт сирэ бэйэтин бас билинэн, сөпкө дьаһанан Россия империятын кытары или-эйэни тутан, сырдыгы норуотугар тарҕатан тэҥ бырааптанан олорор кэскилин туһугар турууласпыт саха саарына Илья Шадрин олоҕун, үлэтин чинчийии туохтан саҕаламмытын, салгыы туох үлэ эрэйиллэрин туһунан билиһиннэрдэ.

Илья Шадрин 18-19-с үйэлэргэ олоххо мээнэ ананан кэлбэтэх — кини аата, өр кэмҥэ төһө да умнулла сырыттар, номохторго хаалбыт киһи. Бу, дьиҥинэн, Тыгын Дархантан, Малдьаҕар аҕатын ууһуттан удьуор утумун салҕаабыт, аар-саарга аатырбыт оччолортон биллэр-көстөр киһи. Этиэххэ дөбөҥ, быдан дьыллар мындааларыгар сүүрбэттэн тахса сылын дьонун-норуотун туһа диэн хотугу кыраайтан кырдьыгы туруулаһа Россия империятын үс ыраахтааҕытын кытары тэҥҥэ кэпсэтэ, туруорса хаста даҕаны (булуллубут докумуоннар кэпсиилэринэн саха хорсуна алтата сылдьыбыта сабаҕаланар). Кини кэмин иннинээҕи ыраахтааҕыларга тиийбит төрүттэрбит нууччалыы билбэттэринэн тылбаасчыттары туһанан кэпсэтэр эбит буоллахтарына (олор бары чиэһинэйдик кыһалҕаны тириэрдибэттэрэ биллэр), Илья Шадрин уун утары көрсөн нуучча тылынан холкутук аахсар прогрессивнай өйдөөх-санаалаах киһи этэ буоллаҕа, онон ситиһии кынаттанан кэлэрэ биллэр. Кини аҕата Максим Истеров Шадрин (Истэр Кусагаев – айылҕаттан кыыл-сүөл саҥатын истэр дьоҕурдааҕынан итинник ааттаммыт, быһа холоон 1690 сыллар диэки төрөөбүт киһи) Хаҥаластан Софрон Сырановтааҕар сааһынан аҕа эбит дойду салалтатыгар илдьэр накаастарын атын уустар түс-бас мындыр дьоннорун кытары оҥорсубут киһи буолар. Саҥа кинигэҕэ бу бэйэ бэйэни өйөнсөн олорбут дьоһун аймах туһунан олус сиһилии киэн тутта суруллар, онон Илья Шадрин төрдө-ууһа мээнэ дьон буолбатахтар.

Элбэх киһи санаатын үллэһиннэ. Олус улахан таһымнаах киһи, Илья Шадрин Куллаты ытык сиригэр быйыл күһүн ылбычча Тыгын Дарханы, Софрон Сырановы, Маһары Бозековы кытары ытыктабыл өйдөбүнньүккэ тэҥҥэ турбатаҕа. Биһиги бу сыллар тухары хаһыаппытыгар кини туһунан норуокка бастаан туох номохтор баалларыттан саҕалаан ханнык докумуоннар көстүбүттэригэр тиийэ иһиннэрэн кэллибит, “Хаҥаласпытын” ааҕар дьон балай эмэ билбэхтэстилэр буолуо.

Галина Шадрина, пенсионер киһи, Москва, Санкт-Петербург, Иркутскай, Дьокуускай архыыптарыгар төһө кыаҕа, бириэмэтэ, үбэ тиийэринэн (атын улуустар дьонноругар курдук улахан көмөнү билбэккэ, эрэйбэккэ, соҕотоҕун кэриэтэ…) маннык сүдү киһилээхпитин норуотугар төннөрдө диэ этим, кинини кытары бииргэ улааппыт күннэтэ кэриэтэ алтыһар киһи буоларым быһыытынан. Туох кыалларынан Галина Ефимовнаны өйөөбүт дьоннорунан буолаллар биир дойдулаахтарбыт Е.Н. Васильев, А.А. Добрянцев, О.В. Иринеев уонна быстах да буоллар атыттар. Онтон кини төһөлөөх архыып быылын сиэбитэ, доруобуйата айгыраабыта буолуой… Ардыгар өбүгэлэрим көмөлөһөллөр курдук диир Галина Ефимовна, бэйэтэ эмиэ айылҕаттан ураты дьоҕурдаах киһи. Кылаабынайа, билиҥҥи сыалын ситистэ – Илья Шадрин Хаҥалаһын чаҥылхай дьонун кэккэтигэр киирдэ!

Ол эрээри, уоскуйар сатаммат, чинчийии үлэтэ салгыы барыан история ирдиир. Онон эдэр-сэнэх, киэҥ билиилээх, ыарахаттартан толлон турбат патриот дьон салгыы үлэлииллэрэ эрэйиллэр диэн улууспут баһылыга Сергей Гребнев эҕэрдэ тылыгар эттэ. Галина Ефимовна бэлиэтииринэн, өссө элбэх докумуону хасыһан, ити булуллубуттартан сиэттэрэн ытык киһибит олоҕун, тугунан да сыаналаммат судаарыстыба таһымнаах араас ситэ дакаастабыла булулла илик кэккэ сылларын туоһутун тохтоон турбакка ирдэһиэххэ наада.

Өрөспүүбүлүкэбит бастакы Президенэ Михаил Ефимович киэн тутта бэлиэтээбитэ баар — Илья Шадрин Софрон Сыранов, Алексей Аржаков саҕалаабыт туруорсууларын хорсуннук, итэҕэтиилээхтик олоххо киллэрбит дьоһун судаарыстыбаннай-общественнай диэйэтэл, саха маҥнайгы интеллигенцията үөскүүрүгэр олук уурбутун, үөрэҕинэн, билиитинэн-көрүүтүнэн, мындыр өйүнэн, дойдутугар, норуотугар муҥура суох бэриниилээҕин сөҕө-махтайа ( хаһыаппыт быйылгы 7-с №-гэр суруйуутун киллэрэн турабын).

Мин, Галина, Юлия Шадриналар бары кинигэлэрин хара ааныттан билсибит буолан («Хаҥалас” историко-географическай атлас, нэһилиэгим “Агдаакы”, ыаллыы нэһилиэкпит “Сиинэ. Хаҥалас улууһа” историяҕа кинигэлэрин, ону сэргэ Александр Жирков “Саха сирин бастакы көлүөнэ национальнай интеллигенцията” диэн дьоһун серианан тахсыбыт “Предтеча” кинигэтигэр Илья Шадриҥҥа анаммыт түһүмэҕи киллэрэн, Хаҥалаһы чинчийбит Андриан Борисов о.д.а. суруйуулары), бу Агдаакы кинээһэ, Хаҥалас кулубата дьоммут-сэргэбит омугуттан тутулуга суох Россия империята сайдыытыгар олох араас хайысхатыгар киллэрбит кылаатын олус үрдүктүк сыаналыыбын. Илья Шадрин дьаһаах хомуйуутун бэрээдэгэр уларытыылары киллэртэрбит, олохтоох дьоҥҥо үгүс чэпчэтиилэри эрэ ситиспит киһи буолбатах. Кини саха оҕолоро үөрэхтэнэллэригэр семинарияны арыйтарбыта, православияны тэҥҥэ киллэртэрбитэ, таҥара дьиэтин Сиинэҕэ туттарбыта үөрэххэ суолу аспыта, Россия Сибиири баһылыырыгар, сирин-уотун чинчийиитигэр өйөбүл буолан Камчааткатааҕы экспедицияларгаахсаабат көмөнү оҥорбута, онно кыттыбыт биир дойдулаахтарыгар ороскуоттарын толуйтарыыта о.д.а. өҥөтө элбэх.

Россия кыаҕырыытыгар олук уурсан

Саҥа кинигэҕэ бу хайысхаҕа олус да дьоһун чахчылар суруллубуттар. Ол курдук, 5-Малдьаҕар оччотооҕу нэһилиэгэ Иркутскай-Дьокуускай почта суолун кыйа икки сүүстэн тахса биэрэстэнэн тайаан сытара эбээт. Өлүөнэ өрүһүнэн, үгүс үрэхтэрдээх, түһүүлээх-тахсыылардаах биэргинэн. Чинчийээччи-айанньыттар суруйбуттара киллэриллибиттэр… икки экспедиция салайааччыта Витус Беринг көмөтүнэн буолуо Максим куоракка киирбитэ, нууччалардыын алтыспыта, үөрэммитэ… Санаан көрүҥ, 50 тыһ. пуут дьаарысса бурдугу, 3 тыһ. пуут куруппаны, 10 тыһ. көлүүр аты, тыһыынчанан сирдьити биэрбиттэрэ… Оннооҕор Миннердорф олохтоох дьон көмөтө улаханын, ол үрдүнэн нолуок түһэрэ элбэҕин сөҕөн суруйбута бу кинигэҕэ ыйыллар. Биллингс ити үрдүнэн олохтоох дьон атаҕастабылы көрсөрүн, баттанарын утаран суруйбута, кинээстэри наҕараадалыыры туруорсубут суруктара о.д.а. кинигэҕэ киирбитэ. Соҕурууттан кэлбит экспедиция дьонун атах таҥаһынан хааччыйыыларын, элбэх көлүүр ат ыарахан айаны тулуйбакка аара суолга охторун, анардас 1821-1826 сылларга уонча тыһыынча ат хаһаайыннарыгар төннүбэтэҕин, 1818 сылга 4365 көлүүр аты сүтэрбиттэрин, Илья Шадрин таһаҕаһы таһыыны дьаһайсар сылдьыбытын бигэргэтэр олус элбэх докумуону булан Галина Шадрина бу кинигэҕэ билиһиннэрбитин… Үчүгэйэ диэн, тыл эппит Ермолай Скрябин бэлиэтээбитинэн, научнай үлэһит быһыытынан бары суруйуулар докумуоннара сигэлэргэ ыйылла сылдьара сыыппаралар халлаантан ылан киллэрии буолбатаҕын дакаастыыллар.

История чахчыларга тирэнэр. Онтон Илья Шадрин оччотооҕу кэм таһымынан сокуоннары, ыйаахтары билэринэн төһөлөөх дьоммут хаһаактартан, араас чунуобунньуктартан атаҕастаналларынан сууттарга туруулаһа сылдьыбыта, дьонугар көмөлөспүтэ буолуой. Холобур, кинигэ билиһиннэриитигэр анаан-минээн Дьокуускайтан кэлбит Саха өрөспүүбүлүкэтин Үрдүкү Суутугар өр үлэлээбит, билигин Ил Дархаммыт көмөлөһөөччүтэ РФ үтүөлээх юриһа Игорь Николаев Илья Максимович надворнай советник, Дьокуускайга расправнай судьуйа Эверс бэрик ыларын, сокуоннайа суох 1000 дэһээтинэ сири сахалартан иҥэриммитин эҥин уонунан сыл сууттаһан хайдах кырдьыгы булбутун сөҕө-махтайа бэлиэтээтэ. Кини этиитин бигэргэтэн бэйэтин санаатын юридическай наука дуоктара, ытыктыыр киһибит Александр Ким-Кимэн биһиги кинээспит үрдүк сололоохтору кытары аахсан үксүгэр кыайыылаах тахсарын, бу хайысхаҕа үлэтэ эмиэ ситэри чинчиллиэн наадатын тириэртэ.

Өссө биир тиэмэ – норуот үөрэхтээһинэ

Илья Шадрин үөрэх баар бараммат баай диэни кыратыттан билбитэ. Саха норуота батталтан быыһанар суола маннатын итэҕэйбитэ уонна туох кыалларынан үөрэхтээһин сайдыытыгар үүтү-хайаҕаһы буларга дьулуспута, православиены тарҕатыһан да туран. Кини ыраахтааҕы өйөбүлүн ылан Святейший Синодтан көҥүллэтэн саха оҕолоругар анаан 1901-1815 сылларга Дьокуускайга Спасскай манастыырга оскуола арыйтарбыта улахан ситиһии этэ. Бу инородецтар оҕолоругар бүтүн Сибииргэ, Казаньҥа, Кавказка даҕаны үөрэх кыһаларын арыйары көҥүллээбэккэсылдьар кэмнэригэр! Сиинэҕэ таҥара дьиэтин туттарбыта…

Саҥа таһаарыы биһирэмигэр тыл эппиттэр кинигэ судургу тылынан суруллубутун, Шадриннартан номохтор сахалыы тылынан, өссө олус үчүгэйдик тылбаастанан ааҕааччыга тириэрдиллибиттэрин, бу суруйуулартан урукку бириэмэ тыына илгийэрин бэлиэтээн аһардылар. Аны кимнээх бу сыллар тухары Илья, Максим, Яков, Николай о.д.а. Шадриннарга анаан ханна ханнык ыстатыйалары суруйбуттара ыйыллыбыта эмиэ үчүгэй! Мин хас да суруйуум тиһиллэ сылдьарын көрөн соһуйдум, суруллубут суоруллубат диэн итини этэн эрдэхтэрэ, үс үйэ анараа өттүнээҕиттэн аныгы кэмҥэ дылы…

Шадриннар тустарынан кинигэ тахсыытыгар Галина Ефимовна бииргэ төрөөбүт балтыта, педагогическай үлэ бэтэрээнэ, кыраайы үөрэтээччи Юлия Дьячкова тэҥҥэ кэриэтэ үлэлэһэн кэллэҕэ.Эдьиийин кыраты Москваҕа, Санкт-Петербурга бөдөҥ архыыптарга бииргэ сылдьыспатар даҕаны, кыттыыта улахан. Аныгы технологиялары баһылаабыт киһи быһыытынан бу кинигэни оҥорууга, хаартыскалары, докумуоннары киллэриигэ, суруйуулары чопчулааһыҥҥа, Саха сирин хаҥаластар тарҕаммыт улуустарыгар сибээһи олохтоон үгүс матырыйаалы түмпүтахсаабат үлэтин хайаан да махтана бэлиэтиэ этим. Юлия Ефимовна хас биирдии дааннайга болҕомтолооҕо олус улахан наадалаах. Хомойуох иһин, үп-харчы кырыымчыгынан уонна полиграфическай бородууксуйа сыаната ыараанхаалбытынан санааларын хоту кинигэ өҥнөнөн тахсыбата, сорох докумуоннар кыра кээмэйинэн киирбиттэрэ татым буоллаҕа. Ол эрээри ким ылсан ытык дьоммут үлэлэлэрин сыныйан билсиэнбаҕарарар бибилэтиэкэлэртэн электроннай варианын ылан көҥүл туһанар кыахтаах. Педагог-кыраайы үөрэтээччилэр, таарыччы эттэххэ, бириэмэни аахсыбакка туох кыалларынан оскуолаларга сылдьаллар, эдэр көлүөнэни төрөөбүт түөлбэлэрин историятын чинчийэргэ уһуйаллар, Илья Шадрин аатынан научнай-практическай конференцияны көҕүлээн тэрийсэн ыыталлар, кэлэн иһэр бэлиэ даатанан тэрээһиннэри ыытарга былааннара үгүс. Саҕалаабыт дьыалалара ситиһии кынаттаннын, өйөбүлү көрүстүн диэҕин!

Людмила Аммосова, ааптар хаартыскаҕа, видеоҕа түһэриилэрэ: https://t.me/gazetahangalas/50740

Мои посты о Хангаласском улусе в 2026 году:

Провожая уходящий 2025-й!

Незабываемая осень 2025 года! Рыбалка и охота на Лене!

Поздравляем Лидию и Ареса Яйлиян!

«Главное в программе «Шаг в будущее» – это рост учителей-исследователей вместе со своими воспитанниками…»

С ЮБИЛЕЕМ, РОДНАЯ ШКОЛА! 125 ЛЕТ — ЭТО ТОЛЬКО НАЧАЛО!

Агдаакы – край с уникальной историей!

Видео кабинета и воспоминания об академике Никите Гавриловиче Соломонове

БОЙЦЫ-ХАНГАЛАСЦЫ ПОЛУЧИЛИ ПОМОЩЬ ОТ ЗЕМЛЯКОВ

Киһи киһинэн олорор

Жители хангаласских сёл пожаловались на взлетевшие цены на электричество