Сахаттан бастакы музыкант - Блог Николая Барамыгина

«Хаҥалас» хаһыаттан репост уонна Адам Скрябин суруйбут ырыата.

Ыам ыйын 30 (18) күнүгэр саха бастакы композитора, биир дойдулаахпыт Адам Васильевич Скрябин төрөөбүтэ 130 сылын туолар. Хаҥаласка бу даатаны көрсө бэлиэ тэрээһиннэр буолуохтара, анал хамыыһыйа тэриллэн былааннаах үлэ барар. Бүгүн биһиги Хачыкааттан биллиилээх кыраайы үөрэтээччи, улууспут Бочуоттаах гражданина, педагогическай үлэ бэтэрээнэ Гаврил Герасимов бу уустук дьылҕалаах талааннаах киһибит туһунан 1991 сыллаахха суруйуутун билиһиннэрэбит.

Быйыл саас биир дойдулаахпыт, саха бастакы музыкана Адам Васильевич Скрябин төрөөбүтэ 95 сылын туолла. Кини, РСФСР искусстволарын үтүөлээх деятелэ Г.М. Кривошапко суруйарынан, төһө да толору анал музыкальнай үөрэҕэ суоҕун иһин, саха музыкальнай искусствотын сайдыытыгар бигэ акылааты уурбут өлбөт-сүппэт үтүөлээх киһи.

А.В. Скрябин 1896 сыллаахха билиҥҥинэн ыам ыйын 30 күнүгэр үөрэҕэ суох Василий Николаевич диэн Нөмүгү киһититтэн төрөөбүтэ. Аҕата уола биэстээҕэр өлбүт. Ийэтэ Александра Игнатьевна 1942 сыллаахха 93 сааһыгар тиийэн баран өлбүтэ. Уол ырыаҕа-тойукка, музыкаҕа тартарыыта кыратыттан биллибит. Дьокуускайдааҕы дух-уобунай училищеҕа үөрэнэр сылларыгар музыкаҕа дьоҕура өссө сайдыбыт.

Педагогическай үлэ кандидата, биир дойдулааҕа П.И. Шадрин ахтарынан, Адам Васильевич музыканан олус үлүһүйэрэ, онон эрэ олороро үһү. Сотору-сотору киэһэ бэйэтин дьиэтигэр, эбэтэр табаарыстарыгар ханнык эмэ музыкальнай тэрилгэ кыратык эмэ оонньуур эдэр дьону мунньан, струннай оркестр тэрийэрэ үһү.

1917 сыллаахха саха бастакы хорун тэрийэн, Саҥа дьылга А.И. Софронов тылларыгар “Саргылаах сахабыт” диэн ырыаны толорбуттара. Оччотооҕу миитиннэргэ, мунньахтарга Адам Скрябин салайар духовой оркестра оонньуура. Саха национальнай ротатыгар кылгас кэмҥэ духовой оркестры эмиэ салайа сылдьыбыт. 1923 с. Москваҕа ССРС норуотун хаһаайыстыбатын ситиһиилэрин быыстапкатыгар Саха АССР делегациятын састаабыгар киирсэн, Адам Скрябин Москваҕа үөрэнэр устудьуоннары түмэн, хору тэрийэн икки ырыаны толорбуттара. Бу дойду араас норуоттарын чаҕылхай бырааһынньыгынан туһунан ити сыл алтынньы 10 күнүгэр “Правда” хаһыат иһирэх тылларынан суруйбута. Итигирдик саха музыкальнай искусствота бүтүн Сойуус түһүлгэтигэр аан бастаан тахсыбытыгар Адам Скрябин олук уурбута. Ити сырыытыгар өссө бэйэтэ төлөөн фонографка үс ырыаны уһултарбыта. Москваттан кэлэн баран, санаата көтөҕүллэн, саха музыкатын сайыннарыыга, тарҕатыыга сыралаһан үлэлээбитэ. Оскуолаларга, педтехникумҥа хордары тэрийбитэ, саха мелодияларын хомуйар, нотаҕа түһэрэр үлэнэн утумнаахтык дьарыктаммыта. “Саха кэскилэ” общество командировкатынан 1925 сыллаахха Москваҕа иккиһин барбыта.

Музыкальнай наука Государственнай институтун этнографическай секциятын кытта сибээстэһэн, сүбэ-ама ылан, 1927 с. «Саха ырыаларын ноталара» диэн 200 экземплярдаах сахалыы тылынан бастакы ноталаах ырыанньык тахсарын ситиспитэ. Ырыанньык бэрт кылгас киирии тылыгар «Москваҕа Адам Скрябин аҕалбыт саха ноталарын Виноградов уонна Аладов диэн музыканнар тупсаран оҥорбуттара. Бастакы аҥаарын Виноградов, иккис аҥаарын Аладов тупсаран оҥорбута» диэн суруллубут. Хомуурунньукка оччотооҕуга ылланар саха ырыалара (барыта 36 ырыа) хомуллан киирбиттэрэ. Бу кинигэҕэ киирбит саха мелодиялара кэлин нуучча композитордара бөдөҥ музыкальнай айымньылары суруйалларыгар, айалларыгар төрүт буолтара. Сорох мелодиялар Саха сирин туһунан бастакы киинэлэргэ киирбиттэрэ. Ол курдук, биллиилээх сэбиэскэй кинорежиссер А.П. Довженко «Аэроград» диэн 1935 с. тахсыбыт киинэтигэр “Кэҥсик-муҥсук сыттардаах” диэн саха ырыата киирбитэ биллэр. Соторутааҕыта Дьокуускайга варган (хомус) аан дойдутааҕы иккис конгреһа ситиһиилээхтик барда. Ол гынан баран онно тоҕо эрэ Адам Скрябин аата ахтыллыбата быһыылаах. Оттон Саха национальнай тыйаатырыгар өссө 1931 сыллаахха Адам Скрябин салайыытынан сахаларга бастакы хомус ансаамбыла тэриллибитэ эбээт. Өссө бу ансаамбыл оччотооҕуга биирдиилээн да, хоровой да ырыаларга доҕуһуоллуур эбит. Ол туһунан С.Г. Потапов “Саха сирин национальнай искусствота” диэн 1932 сыллаахха Дьокуускайга тахсыбыт кинигэтигэр суруллубут.

Г.М. Кривошапко А.В. Скрябин аан бастаан хомус ансаамбыла биирдиилээн да, хоровой да ырыаны доҕуһуоллуон сөптөөҕүн дакаастаабыта диэн тоһоҕолоон бэлиэтиир. Адам Скрябины саха бастакы салайааччылара, интеллигеннэрэ үрдүктүк сыаналыыллара, суруйааччы А.И. Софроновы кытта доҕордуу эбиттэр. Доҕоро өлбүтүгэр скрипкалаах кэлэн кутурҕаннаах мелод-ияны оонньоон тиһэх суолугар атаарбыт. Бэйэтэ киниттэн үс сыл хаалан, баара суоҕа 42 саастааҕар, Москваҕа өлбүт.

А.В. Скрябин курдук саха норуотун култуурата, искусствота сайдыытыгар үтүөлээх дьоммут умнууга, көтүтүүгэ сылдьаллара хомолтолоох. Г.М. Кривошапко 1973 сыллаахха Дьокуускайга “Адам Скрябин” диэн үлэни суруйан бэчээттэппитэ. «Саха норуотун музыкальнай культурата» диэн 1982 с. эмиэ Дьокуускайга тахсыбыт монографиятын иккис главатын А.В. Скрябин айар үлэтин ырытыынан саҕалыыр. Саха профессиональнай музыкальнай искусствота сайдыытыгар саха бастакы музыканнара А.В. Скрябин, Ф.Г. Корнилов үтүөлэрин итэҕэтиилээхтик арыйар. Биһиги, Адам Васильевич биир дойдулаахтара, кини аатын үйэтитиигэ уһаппакка-кэҥэппэккэ тугу эмэ оҥордохпутуна сатанар. Ол биһиги кэлэр көлүөнэлэргэ да, Адам Скрябин курдук да дьоҥҥо иэспитинэн буолар.

Гаврил Герасимов,

1991 с. суруйуу.

***

«Туймаада» ансаамбыл толоруутугар «Үрүҥ туллук эрэ мөлбөстүүр» Адам Скрябин ырыата.

Добавить комментарий Отменить ответ